کارکردهای فیزیولوژیکی بزاق1390/2/15


بزاق نقش بزرگی در حفظ سلامتی دهان داراست و همچنین در کار گوارش غذا نیز درگیر است . بزاق نقش خود را در حفره دهان به کمک ویژگیهای زیر انجام می دهد :                                                                                                                              1 -ویژگی لزج کنندگی بزاق و نگهداری از مخاط دهان : بارزترین کارکرد بزاق مرطوب نگه داشتن ولزج کردن مخاط دهان میباشد.گلیکوپروتئین ها و موکوئیدها یی که به وسیله غدد بزاقی ساخته می شوند، پوششی در دهان پدید می آورند که مخاط را علیه محرک ها یی همچون آنزیم های پرتئو لیتیک وهیدرولیتیک که در پلاک میکروبی وکارسینوژن های نیرومندی چون سیگار و مواد شیمیا یی یافته می شوند،محافظت می نماید. افزون براین محرکهای زیان بخش در بزاق رقیق شده و اثر آنها بر مخاط دهان کمتر می شود. 2- ویژگی پاکیزه کنندگی بزاق : مخاط و دندانها با یک لایه موسینی پوشیده شده اند که از انباشت شدن سطحی غذا ودیگرذرات بر روی آنها جلو گیری می کند. جریان فیزیکی بزاق، پیوسته این مواد اضافی را ازروی دندانها و مخاط شستشو داده و به سوی گلو جایی که سرانجام بلعیده میشوند،می راند.پاکیزه کردن دهان ازباکتریها به وسیله گلیکوپروتئین وIgA بزاقی که باعث به هم چسبیدن باکتریها می شوند، تسهیل می گردد. 3- ویژگی بافرینگ بزاق : عنصر بنیادین در بزاق که دارای نقش بافرینگ می باشد، بی کربنات است اگر چه فسفات و پروتئین ها نیز در بافرینگ بزاقی کا را ئی دارند. این ویژگی بزاق از دمینرالیزه شدن دندانها توسط اسیدهای ارگانیک پلاک جلوگیری می کند . همچنین سطوح مخاطی را از اسیدهای موجود در غذا محافظت می نماید. 4- ویژگی ضد میکروبی بزاق : چندین ما ده ضد میکروبی در بزاق وجود دارد که رشد باکتریا یی، قارچی و ویروسی را در دهان مهار میکنند طوری که باعث حفظ تعادل در فلورای طبیعی دهان می شوند و همچنین از احتمال تهاجم باکتریها و ویروسها در دهان جلوگیری می کنند و دفاع موضعی را علیه عفونت بالا می برند . این مواد شا مل ایمونوگلوبولین ها به ویژهS-IgA ،لاکتوفرین، لیزوزیم لاکتوپراکسیداز، سیستاتین و هیستدین می باشند. 5- ویژگی انعقادی و ترمیمی بزاق: آزمایش ها نشان میدهند که بزا ق می تواند لخته شد ن خون را شتاب بخشد . وجود فاکتور فعال کننده پلا کت (PAF) و پروتئین ها یی با فعا لیتهای هما نند فاکتورهای انعقا دی را در بزاق شناسا یی کرده اند. بزاق دارای شماری پپتید های فعال بیولوژیکی می باشد که دست کم دو تا ازآنها به نام فاکتورهای رشدی EGF وNGF می توانند در مراحل ترمیم زخم و حفظ یکپارچگی مخاط دها نی نقش داشته باشند. 6-کارکرد گوارشی بزاق :غذا برای اینکه بتوا ند به آسانی بلعیده شود باید در بزاق حل یا رقیق شود. بزاق دارای شماری آنزیم می باشد که توانا یی آغاز هضم غذا را دارد . از جمله این آنزیم ها لیپاز وآمیلازمیباشند. آمیلاز بزاق می تواند شکستن اولیه ملکول نشاسته را در حفره دهان انجام دهد . لیپاز با غلظت خیلی کمی در بزاق وجود دارد ، اما در بیمارانی که لیپاز پانکراسی ندارند، لیپاز بزاقی تنها آنزیم لیپولیتیک دستگاه گوارش خواهد بود. 7- حفظ یکپارچگی دندان : بزاق به چند روش دندان را محافظت می کند: بزاق مواد معدنی لازم را برای معدنی شدن دندان پس از رویش آن فراهم میکند، کلسیم و فسفات بزاق اثر اسیدی پلاک میکروبی را از بین برده و از حل شدن دندان جلو گیری میکند و بزاق یک لایه گلیکوپروتئینی روی دندانها می سازد که باعث کاهش سائیدگی دندانها در اثر عوامل سایش زا می گردد.          8 - نقش بزاق در چشیدن و سخن گفتن : بزاق با حل کردن ذرات ریز غذایی و با پاکیزه کردن و شستشوی پی در پی آنها از جوانه های چشایی ، روی حس چشایی فرد تاثیر می گذارد . یک پروتئین بنام Gustin از بزاق جدا شده که می تواند در کارکرد چشایی نقش داشته باشد. بزاق همچنین با لزج کردن زبان و گونه ها بر سخن گفتن افراد اثرمی گذارد. 9- کارکرد دفعی بزاق : بزاق می تواند به عنوان جزئی از سیستم دفعی بدن همچون کلیه ،دستگاه تنفسی و عرق کار کند . دیده شده که برخی از داروها می توانند از راه بزاق ترشح شده و از بدن دفع گردند واین پایه واساسی برای کنترل وضعیت داروها در بدن از راه بزاق شده است.                                     

  (برگرفته شده از پایان نامه دکتری : سهراب بهروزی سال1377 )

Reffrences:                                                                                              
1. mandel ID,wotman S; Disease at salivary glands textbook 1976 ,PP; 32-53          
  2. Norman JED and Mcgurk M;color atlas and text of salivany glands diseases 1995,PP; 13-58                                                
3. Roth GI and calmes R; oral Biology text book 1981, PP; 196-252    
4. Dejone Ma and vanderhoven JS; the growth of oral Bactria on saliva.
J Dent res1987, 6; 498-505 
      5. Beazells JM; Re- examination at the stomach in the digestion of carbohydrate and Protein; AM  J physiol 1981;132;42-50
6. Kelentey BA, kozmaJ, and Fekete I; Excretion of Fluoro quinolones into saliva. Fogorvsz1995,88(9);293-7
                                                                   

مروری بر بررسی شیمی بزاق و جنبه های تشخیصی آن در بیماریها1390/2/4


پا یان نامه جهت دریافت درجه دکترای دندانپزشکی
عنوان : مروری بر بررسی شیمی بزاق و جنبه های تشخیصی آن در بیماریها
استاد راهنما:اقای دکتر مهدی داورمنش
نگارش :سهراب بهروزی ،خرداد سال 77،دانشگاه علوم پزشکی شیراز،دانشکده دندانپزشکی
چکیده :
امروزه اهمیت آزمایش های پاراکلینیکی در کنار معاینه های بالینی در تشخیص بیماریها بر هیچکس پوشیده نیست وبی گمان بیشتر پزشکان برای رسیدن به تشخیص نهائی  وقطعی ونیز برای پیگیری میزان پیشرفت و بهبودی بیماری وهمچنین کنترل وضعیت دارو درمانی در بیمار به نوعی با آزمایشهای پاراکلینیکی سروکار دارند وحتی در مواردی درمان موفق بسیاری از بیماریها مبتنی بر استفاده پیگیر از تستهای پاراکلینیکی می باشد. یکی از رایج ترین و مهمترین تستهای پاراکلینیکی، آزمایش و بررسی خون میباشد که مهمترین مایع بیولوژیک بدن میباشد. اما به دلیل مشکلاتی که در ارتباط با نمونه گیری خون داریم مانند درد، استرس، زخمی کردن پوست و رگ واحتمال انتقال عفونت، نیاز به نیروی اموزش دیده ونیز به دلیل اینکه گاهی انجام این آزمایش در یک بیمار امکان پذیر نیست ویا با مشکل همراه خواهد شد، استفاده از مایعات بیولوژیک جایگزین وکمک کننده دیگر بدن مورد توجه قرار گرفته است که در این میان بزاق بیشتر از دیگر مایعات  بیولوژیک نظر دانشمندان و مراکز پژوهشی را به خود جلب کرده است. بزاق نمونه ای است که به آسانی در دسترس میباشد، نمونه گیری آن بدون درد واسترس انجام میگیرد و روشی است ارزان که به وسیله خود بیمار هم می تواند گردآوری گردد . پژوهش های بسیار زیادی که در این باره انجام پذیرفته بیانگر رشد وگسترش بررسیهای آزمایشگاهی بر روی بزاق در تشخیص وضعیت های گوناگون فیزیولوژیک وپاتولوژیک بدن میباشد. از سوئی پیشرفتهای چشمگیری که در تکنیک های نمونه گیری و آنالیز بزاقی انجام پذیرفته،داده های با ارزشی را درباره شناخت دقیق اجزای بزاقی و مکانیسم های موثر بر آن به دست ما داده که میتواند در بررسی بیماریها و تشخیص آنها بسیار سودمند وکارا باشد.
تا سالها اهمیت بزاق در حفظ سلامتی دهان و دندان بر کسی روشن نبود اما کم کم دانشمندان به ارزش و سودمندی بزاق پی بردند و دیدند که خیلی از بیماریها ووضعیت های پاتولوژیک وفیزیولوژیک بدن میتوانند بر غدد بزاقی و بزاق اثر بگذارند، بنابراین از تغییرات پدیدآمده در ترشح و ترکیبات بزاقی جهت بررسی و تشخیص آن بیماریها و وضعیتهای پاتولوژیک سود جستند. نخستین استفاده تشخیصی که از بزاق شد در((تست اولیه دروغ سنجی ))بود که برای شناسائی مجرمین از ان بهره می جستند . به متهم یک مشت برنج میدادنند که بجود ،اگر اضطراب طوری ترشح بزاق را مهار میکرد که نمی توانست برنج را بجود و قورت دهد سرش را از تن جدا میکردند ! در سالهای بعد بزاق به منظور شناسائی نژاد های گوناگون به میزان گسترده تری به کار برده شد مانند تعیین نژاد ثابت اسبها  .
بزاق شامل ترکیبات گوناگونی می باشد که برخی از این ترکیبات توسط خود غدد بزاقی تولید میشوند و برخی دیگر از پلاسمای خون به بزاق راه می یابند. در هنگام بیماری تغییراتی در این اجزا رخ می دهد که شناسائی این تغییرات می تواند در تشخیص و پیش آگهی آن بیماری به ما کمک کند. افزون بر این ممکن است که در هنگام بیماری، یک ترکیب ویژه و تازه ای در بزاق یافت شود که مختص به آن بیماری باشد. بنابراین گام نخست برای بهره جوئی از بزاق به عنوان یک وسیله تشخیصی، شناسائی اجزا و ترکیبات نرمال ترشحات بزاقی و مقدار آنها به منظور سنجش و مقایسه های بعدی در بیماریهای گوناگون میباشد .کل حجم مایع بزاقی که در یک شبانه روز تولید میشود حدود 1000 تا 1500 میلی لیتر است که 90 درصد از این مایع از غدد بزاقی تحت فکی و پاروتید وبقیه از غدد بزاقی زیر زبانی و فرعی میباشد.ترکیبات بزاق شامل الکترولیت ها،غیر الکترولیت ها و پروتئین ها میباشند . در نظر گرفتن روابط این اجزای بزاقی با میزان جریان بزاقی در بررسی بیماریها بسیار مهم است چرا که در بیشتر بیماریها جریان بزاقی غدد تغییر میکند. اجزایی همچون سدیم ،کلراید،بیکربنات،با میزان جریان بزاقی رابطه مستقیم و ترکیباتی مانند فسفات ،تیوسیانات ،اوره،امونیاک و گروهی از پروتئینها مانند    IgA  با میزان جریان بزاقی رابطه وارونه دارند. بررسی ووجود برخی از ترکیبات بزاقی در برگیرنده اطلاعاتی برای ما خواهد بود برای نمونه حضور لاکتوفرین و البومین در ترشحات بزاقی نشاندهنده وجود تغییرات التهابی در غدد بزاقی میباشد و بررسی آمیلاز و کالیکرین در بزاق در سنجش کار کرد سلولهای آسینی و مجرای غدد به کار میرود . بهترین زمان برای نمونه گیری و جمع آوری بزاق پیش از صبحانه ویا 2 ساعت پس از خوردن غذا میباشد و استانداردترین روش درتحریک ترشح بزاق در صورت لزوم ،کاربرد محلول اسید سیتریک 2%بر روی زبان میباشد.
تحریک و ترشح بزاق به میزان فراوان در بیماریهای سیستمیک وموضعی تغییر میکند. پژوهش های گسترده ای که به وسیله دانشمندان بر روی شیمی بزاق انجام پذیرفته،ارزش تشخیصی بزاق را در شناسائی ،افتراق،پیش گوئی و پیش اگهی خیلی از بیماریها مورد تایید قرار داده است. با آزمایش بزاق می توان به وجود حتمی التهاب در غدد بزاقی پی برد. در سیال آدنیت حاد (sialadenitis)   که التهاب غدد بزاقی میباشد به دلیل آسیب به سد خونی -بزاقی ،اجزای پروتئینی بزاق تا بیش از 20 برابر افزایش می یابد بنابراین اندازه گیری غلظت اجزایی چون البومین و لاکتوفرین در بزاق میتواند ارزش تشخیص داشته باشد. در بیماری سیال آدنیت آلرژیک ، سلولهای ائوزونوفیل در مایع بزاقی شناسائی شده که جهت تشخیص قطعی این بیماری موضعی بکار می رود. اندازه گیری IgG   یک پارامتر سودمند برای بررسی فعالیت بیماری پریودنتال می باشد و افزایش این ایمونوگلوبولین در بزاق می تواند همانند سرم در تشخیص بیماری پریودنتال به ما کمک کند. ریسک بالای پوسیدگی دندان نیز با کمک پارامترهای بزاقی قابل تشخیص است.
تست بزاق به دلیل غیر تهاجمی و ارزان بودن در بررسی کارکرد غدد درون ریز بدن با ارزش وسودمند میباشد. اندازه گیری غلظت کورتیزول بزاق به عنوان شاخصی با ارزش در بررسی وضعیت غده فوق کلیوی مورد استفاده قرار گرفته است. تشخیص قطعی سندرم کوشینگ به وسیله آنالیز کورتیزول بزاقی امکان پذیر است. در اینجا تست بزاقی میتواند جایگزین تست سرمی شود. در نارسائی آدرنال کاهش معنی داری در میزان کورتیزول بزاق رخ میدهد. تخمین دقیق اختلال کارکرد تخمدان در زنان نازا با کمک اندازه گیری روزانه پروژسترون بزاقی امکان پذیر میباشد واین روش از سایر روشهای بکار گرفته شده نیز کاراتر میباشد ؛انجام این کار بر روی نمونه های خونی ،پرهزینه وتقریبا غیر ممکن میباشد. در مورد حاملگی های غیر نرمال نیز اندازه گیری استریول بزاقی همانند اندازه گیری استریول پلاسما داده های مشابه ای را در اختیار ما قرار میدهد. اختلالات عمده افسردگی از راه اندازه گیری پروستاگلندین های بزاقی قابل تشخیص میباشند. PH بزاقی می تواند به عنوان شاخص فیزیولوژیکی سطح اضطراب عمل کند ،هر چه میزان اضطراب بیشتر شود ، PH بیشتر کاهش می یابد. تشخیص سندرم شوگرن در بیمارانی که خشکی دهان دارند با کمک تست بزاقی انجام پذیر است واین تست برتری خود را نسبت به دیگر تست ها نشان داده است. در این بیماری افزایش معنی دار سدیم و پتاسیم بزاق و همچنین لاکتوفرین ومیکروگلوبولین  B2 بزاقی رخ میدهد. از سویی وجود فاکتور RF در بزاق این بیماران ، دلالت زیادی بر این بیماری دارد.                                                                      امکان شناسایی نوزادان آتوپیک و یا مستعد به آتوپی با کمک تست بزاقی وجود دارد زیرا که رابطه پذیرفته شده ای بین این دسته نوزادان وکمبود IgA بزاقی یافت شده است .افزایش IgE بزاق در بررسی آسم آلرژیک در بچه ها با ارزش وسودمند میباشد وجنبه تشخیصی دارد.
با استفاده از تست بزاقی میتوان گروهی از بیماریهای ویروسی وباکتریایی را تشخیص داد. همچنین میتوان آنتی ژن ویروسهایی همچون CMVوEVBو HBVرا در بزاق شناسایی کرد. تست بزاقی وسیله ای کارا و بسیار سودمند در بررسی های اپیدمیولوژیک جهت بررسی شیوع ایدز میباشدومیتواند در برنامه های پیشگیری و مراقبت های بهداشتی بکار رود. حساسیت و اختصاصیت تست بزاقی در مورد ایدز بالاست وپاسخ مثبت کاذب نیز نشان نمیدهد. بررسی های انجام شده در امریکا و بریتانیا همخوانی کاملی بین یافته های بزاقی و سرمی افراد HIV مثبت ثابت کرده است. با کمک تست بزاقی می توان به عفونی شدن بزاق به وسیله ویروس هپاتیت B وانتقال این بیماری توسط بزاق پی برد. اندازه گیری anti HB core IgM  در بزاق به منظور تشخیص هپاتیت B پیشنهاد شده است. تشخیص سرخجه مادرزادی در کودکان با آزمایش بزاق همانند سرم دقیق و قابل اعتماد میباشد.
فیبروز سیستیک (CF ) را میتوان با اطمینان کامل توسط تست بزاقی تشخیص داد چرا که یافته های بزاقی معنی دار وثابتی دراین بیماری یافت شده است. افزایش پروتئین و کلسیم وتشکیل کمپلکس کلسیم +پروتئین که باعث کدرشدن ترشحات غدد بزاقی تحت فکی میشود به عنوان تست تشخیصی در این بیماری مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین یافتن فاکتوری بنام  CF-Factor   در بزاق این بیماران باعث تشخیص قطعی این بیماری خواهد شد.
با کمک تست بزاقی میتوان مسمومیت به فلزات سنگینی چون جیوه را نیز اندازه گیری نمود که دارای ارزش بالینی میباشد وهمچنین میتوان مسمومیت به داروهای دیجیتالی (digoxin) را بر اساس غلظت پتاسیم کل بزاق و شاخص Ca*k تشخیص داد. تعیین یون تیوسیانات در بزاق میتواند به عنوان سند مصرف سیگار در جوانانی که بیش از یک پاکت در هفته می کشند بکار رود ونیز اندازه گیری نیکوتین بزاقی میتواند شاخص حساسی برای در معرض قرارگرفتن دود سیگار باشد. همچنین ایندو میتوانند در بررسیهای اپیدمیولوژیک جهت تخمین شیوع سیگاری ها در جمعیت بکار برده شود. تست بزاقی میتواند برای تشخیص سوءمصرف از داروهائی مانند کوکائین و ماری جوانا بکار برده شود. پیگیری (مونیتورینگ) دارو در بزاق به منظور بررسی نیمه عمر ،میزان پخش ودفع دارو از پلاسما ،روشی است که میتوان به آسانی ،با اعتماد وبدون ایجاد هیچگونه مشکلی برای بیمار انجام داد. چون بزاق جزء آزاد یک دارو را درخود بازتاب میدهد ، اندازه گیری آن از دید بالینی معنی دارتر خواهد بود.
تست بزاقی همچنین میتواند در تشخیص افتراقی برخی از بیماریها به ما کمک کند. مانند تمایز بین سیال ادنیت  (sialadenitis )از سیال ادنوسیس( sialadenosis) ، سندرم شوگرن از بیماران دچار خشکی دهان،هیپرالدوسترونسیم اولیه از نوع کاذب . همچنین میتوان به کمک اندازه گیری آمیلاز بزاقی وضعیتهای خوش خیم غدد بزاقی را از نوع بد خیم افتراق داد. بزاق به عنوان شاخص جذب نیترات در بدن میباشد وافزایش اندازه آن در بزاق ، نشانه ای هشداردهنده از احتمال سرطان مجاری گوارشی است.
پیشرفت تکنیکهای خیلی حساس تر گردآوری نمونه بزاق و آنالیز بزاقی و نیز افزایش نگاه پژوهش گران به این سو میتواند به گسترش بیشتر بهره گیری از بزاق در تشخیص بیماریها بیانجامد.                                                                                                          

برای اطلاعات بیشتر به این سایت مراجعه فرمایید!